16. Pochodna funkcji — „Wybrane wzory matematyczne” CKE (matura od 2023).
(f±g)′(x)=f′(x)±g′(x)(c⋅f)′(x)=c⋅f′(x)
(f⋅g)′=f′g+fg′(gf)′=g2f′g−fg′
(xr)′=rxr−1[g(f(x))]′=g′(f(x))⋅f′(x)
y=a(x−x0)+f(x0),a=f′(x0)
Materiały w przygotowaniu
Teoria i przykłady do tego działu są właśnie opracowywane. Struktura działu jest już gotowa — poniżej znajdziesz dostępne zadania, a nauczyciel może dodać kolejne z panelu.
04Zadania
Rok matury:
Znalezione zadania: 88
Zadanie 1
Matura: maj · CKE · rozszerzony 2024
Oryginalne zadanie: zad. 13.2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Rachunek różniczkowy
Matura · 4 pkt
Pole P powierzchni całkowitej graniastosłupa w zależności od długości a krawędzi podstawy graniastosłupa jest określone wzorem P(a)=2a2⋅3+a138243 dla a∈(0,83]. Wyznacz długość krawędzi podstawy tego z rozważanych graniastosłupów, którego pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze. Oblicz to najmniejsze pole. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zwróć uwagę, że punkt stacjonarny może być poza dziedziną.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina: a∈(0,83].
2P′(a)=3(a3−13824)/a2.
3Pochodna zeruje się przy a=24, które nie należy do dziedziny, bo 83<24.
4Na całej dziedzinie pochodna jest ujemna, więc funkcja maleje.
5Minimum jest na prawym końcu: a=83.
6P(83)=963+1728.
Odpowiedź: a=83, Pmin=1728+963
Zadanie 2
Matura: czerwiec · CKE · rozszerzony 2024
Oryginalne zadanie: zad. 13.2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Rachunek różniczkowy
Matura · 4 pkt
Objętość ostrosłupa jest określona wzorem V(R)=43(6R2−R3) dla R∈(0,6). Wyznacz promień okręgu opisanego na podstawie ostrosłupa o największej objętości i oblicz tę objętość. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zbadaj znak pochodnej.
Rozwiązanie krok po kroku
1V′(R)=33R(4−R)/4.
2Jedyny punkt stacjonarny w dziedzinie to R=4.
3Pochodna jest dodatnia przed 4 i ujemna za 4, więc jest to globalne maksimum.
4V(4)=3(96−64)/4=83.
Odpowiedź: R=4, Vmax=83
Zadanie 3
Matura: grudzień · CKE · rozszerzony 2024
Oryginalne zadanie: zad. 13.2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Rachunek różniczkowy
Matura · 4 pkt
Funkcja f(x)=x−812x−84 jest określona dla x<8. Rozważamy czworokąty OBCD, gdzie O=(0,0), B,D są przecięciami wykresu z osiami Ox,Oy, a C=(x,f(x)) ma obie współrzędne dodatnie. Pole P czworokąta OBCD w zależności od pierwszej współrzędnej x punktu C jest określone wzorem P(x)=421⋅x−8x2−56 dla x∈(0,7). Oblicz współrzędne wierzchołka C, dla których pole czworokąta OBCD jest największe. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zbadaj znak pochodnej, potem oblicz f(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1P′(x)=421(x2−16x+56)/(x−8)2.
2Miejsca zerowe licznika: 8±22. W dziedzinie leży tylko x0=8−22.
3Pochodna jest dodatnia przed x0 i ujemna za nim: globalne maksimum.
4y0=f(x0)=12−32. Obie współrzędne są dodatnie.
Odpowiedź: C=(8−22,12−32)
Zadanie 4
Matura: czerwiec · CKE · rozszerzony 2025
Oryginalne zadanie: zad. 12.2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Rachunek różniczkowy
Matura · 4 pkt
Objętość V graniastosłupa w zależności od długości a krawędzi podstawy jest określona wzorem V(a)=6a−81a3 dla a∈(0,43). Wyznacz długość krawędzi podstawy tego z rozważanych graniastosłupów, którego objętość jest największa. Oblicz tę największą objętość. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zbadaj znak pochodnej.
Rozwiązanie krok po kroku
1V′(a)=6−3a2/8.
2W dziedzinie jedyne miejsce zerowe to a=4.
3Pochodna dodatnia dla 0<a<4, ujemna dla 4<a<43: globalne maksimum.
4V(4)=24−8=16.
Odpowiedź: a=4, Vmax=16
Zadanie 5
Matura: próbna Operon · 20 listopada 2024
Oryginalne zadanie: zad. 4
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Rachunek różniczkowy
Matura · 6 pkt
Funkcja f(x)=xx2−5x+6, x∈R∖{0}. Punkt P o pierwszej współrzędnej -2 należy do wykresu. Prosta y=ax+b jest styczna w P. Oblicz a,b oraz podaj ekstrema, o ile istnieją. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz funkcję jako sumę i oblicz pochodną.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina funkcji to Df=R∖{0}. Dzielimy każdy składnik licznika przez x: f(x)=x−5+x6.
2Wyznaczamy punkt styczności: f(−2)=−2−5+−26=−2−5−3=−10. Stąd P=(−2,−10).
3Obliczamy pochodną składnik po składniku: (x)′=1, (−5)′=0, (6x−1)′=−6x−2. Zatem f′(x)=1−x26.
4Współczynnik kierunkowy stycznej to wartość pochodnej w punkcie styczności: a=f′(−2)=1−46=−21.
5Stosujemy wzór y−f(x0)=f′(x0)(x−x0) dla x0=−2: y+10=−21(x+2).
6Rozwijamy prawą stronę i odejmujemy 10: y+10=−21x−1, czyli y=−21x−11. Zatem a=−21 i b=−11.
7Szukamy ekstremów lokalnych. Równanie f′(x)=0 daje 1−x26=0, czyli x2=6. Punkty stacjonarne to x=−6 oraz x=6; oba należą do dziedziny.
8Zapisujemy f′(x)=x2x2−6. Mianownik jest dodatni dla x=0, więc pochodna jest dodatnia, gdy ∣x∣>6, i ujemna, gdy 0<∣x∣<6.
9Funkcja rośnie na (−∞,−6) i (6,+∞), a maleje na (−6,0) i (0,6). Nie łączymy przedziałów przez 0, gdzie funkcja nie istnieje.
10W x=−6 pochodna zmienia znak z dodatniego na ujemny: jest to maksimum lokalne. Obliczamy f(−6)=−6−5−66=−5−26.
11W x=6 pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni: jest to minimum lokalne. Obliczamy f(6)=6−5+66=−5+26.
12Odpowiedź: styczna y=−21x−11; maksimum lokalne w punkcie (−6,−5−26), minimum lokalne w (6,−5+26). Funkcja nie ma maksimum ani minimum globalnego w całej dziedzinie.
Rozpatrujemy wszystkie trapezy równoramienne, w których krótsza podstawa i każde ramię mają długość 5 cm. Oblicz długość dłuższej podstawy trapezu o największym polu i to pole. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Niech x będzie poziomym rzutem ramienia.
Rozwiązanie krok po kroku
1Opuszczamy wysokości z końców krótszej podstawy. W trapezie równoramiennym przy dłuższej podstawie powstają dwa jednakowe trójkąty prostokątne. Niech x będzie poziomą przyprostokątną każdego z nich.
2Dłuższa podstawa ma długość b=5+2x. Ponieważ ramię ma długość 5 i wysokość musi być dodatnia, 0<x<5.
3Z twierdzenia Pitagorasa h2+x2=52, więc h=25−x2; wybieramy dodatni pierwiastek, bo h jest długością.
4Pole jest funkcją x: P(x)=25+bh=25+5+2x25−x2=(5+x)25−x2.
5Liczymy pochodną iloczynu. Pochodna pierwiastka wynosi 225−x2−2x=−25−x2x.
7W dziedzinie mianownik jest dodatni. Równanie P′(x)=0 sprowadza się do 2x2+5x−25=0. Wyróżnik wynosi 25+200=225, więc x=4−5±15: x=25 lub x=−5.
8Tylko x=25 należy do (0,5). Licznik rozkłada się jako 25−5x−2x2=−2(x−25)(x+5).
9Dla 0<x<25 pochodna jest dodatnia, a dla 25<x<5 ujemna. Pole najpierw rośnie, potem maleje, więc osiąga maksimum globalne przy x=25.
10Obliczamy wymiary: b=5+2⋅25=10 cm oraz h=25−425=253 cm.
11Maksymalne pole: Pmax=25+10⋅253=4753 cm2.
Odpowiedź: 10 cm; Pmax=4753 cm2
Zadanie 7
Matura: próbna Operon · marzec 2025
Oryginalne zadanie: zad. 12.3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Optymalizacja
Matura · 4 pkt
Rozważ wszystkie stożki o polu powierzchni całkowitej 4π. Wyznacz promień podstawy stożka o największej objętości i tę objętość. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Maksymalizuj wyrażenie pod pierwiastkiem.
Rozwiązanie krok po kroku
1Z poprzednich podpunktów V(r)=3π16r2−8r4 dla 0<r<2.
2Stała 3π jest dodatnia, a pierwiastek kwadratowy jest funkcją rosnącą. Maksymalizowanie V jest zatem równoważne maksymalizowaniu W(r)=16r2−8r4 w tej samej dziedzinie.
4Warunek W′(r)=0 daje r=0, r=1 lub r=−1. Do dziedziny (0,2) należy tylko r=1.
5Dla 0<r<1 wszystkie czynniki w 32r(1−r)(1+r) są dodatnie, więc W′(r)>0. Dla 1<r<2 czynnik 1−r jest ujemny, pozostałe dodatnie, więc W′(r)<0.
6W, a zatem również V, najpierw rośnie, a potem maleje w całej dziedzinie. Stąd r=1 daje maksimum globalne, nie tylko lokalne.
7Obliczamy W(1)=16−8=8, więc Vmax=3π8=322π.
8Sprawdzamy wymiary: dla r=1 tworząca l=14−1=3, a wysokość h=32−12=22. Pole całkowite to π⋅12+π⋅1⋅3=4π, zgodnie z treścią.
9Odpowiedź: promień r=1, największa objętość 322π. Alternatywnie bez pochodnej: W(r)=8−8(r2−1)2≤8, z równością dokładnie dla r=1 w dziedzinie.
Odpowiedź: r=1, Vmax=322π
Zadanie 8
Matura: próbna Operon · listopad 2025
Oryginalne zadanie: zad. 12
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Optymalizacja
Matura · 5 pkt
Funkcja f(x)=ax3+bx2+1 osiąga dla argumentu x=−2 maksimum równe 5. Wyznacz a,b. Oblicz, dla jakiego argumentu funkcja osiąga minimum, oraz podaj jego wartość.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Użyj warunków f(-2) = 5 i f′(-2) = 0. Rozróżnij minimum lokalne od globalnego.
Rozwiązanie krok po kroku
1f′(x)=3ax2+2bx. Z warunków otrzymujemy −8a+4b=4, 12a−4b=0.
2Po dodaniu: 4a=4, więc a=1 i b=3.
3f(x)=x3+3x2+1, f′(x)=3x(x+2). Punkty stacjonarne: −2,0.
4f′>0 na (−∞,−2) i (0,+∞); f′<0 na (−2,0).
5W x=−2 funkcja przechodzi z rosnącej w malejącą (maksimum lokalne 5). W x=0 z malejącej w rosnącą (minimum lokalne f(0)=1).
6Uwaga: klucz nazywa 1 wartością najmniejszą, ale na całej R minimum globalne nie istnieje, ponieważ f(x)→−∞ dla x→−∞. Polecenie interpretujemy jako pytanie o ekstrema lokalne.
Odpowiedź: a=1, b=3; minimum lokalne: x=0, f(0)=1; brak minimum globalnego
Zadanie 9
Matura: czerwiec 2026
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−1ax2+x dla każdej liczby rzeczywistej x=1. Wyznacz wszystkie wartości a, dla których pochodna funkcji f w punkcie x=a jest równa (−21a).
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Policz f′(x), podstaw x=a i rozwiąż równanie wielomianowe (pamiętaj o a=1).
Rozwiązanie krok po kroku
1Parametr a jest stały przy różniczkowaniu względem x. Dziedzina x=1 wymusza a=1, skoro pochodną mamy obliczać w x=a.
2Oznaczamy u=ax2+x, v=x−1; u′=2ax+1, v′=1.
3f′(x)=(x−1)2(2ax+1)(x−1)−(ax2+x).
4Rozwijamy licznik: 2ax2−2ax+x−1−ax2−x=ax2−2ax−1.
5Podstawiamy x=a: f′(a)=(a−1)2a3−2a2−1.
6Warunek zadania: (a−1)2a3−2a2−1=−2a. Mnożymy przez niezerowe 2(a−1)2.
72a3−4a2−2=−a(a−1)2=−a3+2a2−a.
8Przenosimy wszystko na lewo: 3a3−6a2+a−2=0. Grupowanie daje 3a2(a−2)+(a−2)=(a−2)(3a2+1)=0.
9Czynnik 3a2+1 jest zawsze dodatni. Zatem jedyna wartość rzeczywista to a=2, dozwolona przez dziedzinę.
10Sprawdzenie: dla a=2 mamy f′(2)=18−8−1=−1=−22.
Odpowiedź: a=2
Zadanie 10
Matura: maj 2022
Oryginalne zadanie: zad. 2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−2x3−8 dla każdej liczby rzeczywistej x=2. Wartość pochodnej tej funkcji dla argumentu x=21 jest równa
A.43
B.49
C.3
D.854
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 11
Matura: czerwiec 2020
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x2+13x+1 dla wszystkich liczb rzeczywistych x. Pochodna f′ tej funkcji jest określona wzorem
A.f′(x)=2x3
B.f′(x)=2x−3x2−2x+3
C.f′(x)=(x2+1)2−3x2−2x+3
D.f′(x)=(x2+1)29x2+2x+3
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 12
Matura: czerwiec 2019
Oryginalne zadanie: zad. 7
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 2 pkt
Dana jest funkcja f określona wzorem f(x)=x2+225x2−9 dla każdej liczby rzeczywistej x. Oblicz wartość f′(10) pochodnej tej funkcji dla argumentu 10.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna ilorazu — licznik bardzo się upraszcza.
Rozwiązanie krok po kroku
1Mianownik x2+2 jest dodatni, więc można różniczkować dla każdego x.
2u=25x2−9, u′=50x, v=x2+2, v′=2x.
3Z reguły ilorazu f′(x)=(x2+2)250x(x2+2)−(25x2−9)2x.
4Pierwszy iloczyn to 50x3+100x, drugi to 50x3−18x. Odejmujemy cały drugi iloczyn.
5Licznik upraszcza się do 50x3+100x−50x3+18x=118x.
6f′(10)=(100+2)21180=104041180.
7Skracamy licznik i mianownik przez 4: f′(10)=2601295.
Odpowiedź: f′(10)=2601295
Zadanie 13
Matura: czerwiec 2017
Oryginalne zadanie: zad. 4
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=2x−8x dla każdej liczby rzeczywistej x=4. Wówczas pochodna tej funkcji dla argumentu x=2+4 jest równa
A.−61
B.22+2
C.−1
D.22
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 14
Matura: maj 2016
Oryginalne zadanie: zad. 4
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Funkcja f(x)=x2+43x−1 jest określona dla każdej liczby rzeczywistej x. Pochodna tej funkcji jest określona wzorem
A.f′(x)=(x2+4)2−3x2+2x+12
B.f′(x)=(x2+4)2−9x2+2x−12
C.f′(x)=(x2+4)23x2−2x−12
D.f′(x)=(x2+4)29x2−2x+12
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 15
Matura: czerwiec 2015
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Która z poniższych funkcji, określonych w zbiorze liczb rzeczywistych, nie ma minimum lokalnego ani maksimum lokalnego?
A.f(x)=4x2+5x
B.f(x)=3x3+2x2
C.f(x)=31x3+2x
D.f(x)=(4x+1)2
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 16
Matura: grudzień 2014
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 1 pkt
Funkcja określona dla każdej liczby rzeczywistej x wzorem f(x)=x5+5x−1
A.ma więcej niż dwa minima lokalne.
B.ma dokładnie dwa minima lokalne.
C.ma dokładnie jedno minimum lokalne.
D.nie ma minimum lokalnego.
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 17
Matura: grudzień 2014
Oryginalne zadanie: zad. 9
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 2 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−4x2 dla każdej liczby rzeczywistej x=4. Oblicz pochodną funkcji f w punkcie x=12.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Wzór na pochodną ilorazu.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina: x=4; argument 12 jest dozwolony.
2u=x2, u′=2x, v=x−4, v′=1.
3f′(x)=(x−4)22x(x−4)−x2.
4Licznik: 2x2−8x−x2=x2−8x.
5Podstawiamy 12: f′(12)=(12−4)2144−96=6448.
6Skracamy przez 16: f′(12)=43.
Odpowiedź: f′(12)=43
Zadanie 18
Matura: grudzień 2013
Oryginalne zadanie: zad. 8
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Pochodna funkcji
Matura · 2 pkt
Dana jest funkcja f określona wzorem f(x)=x2+6x−8 dla każdej liczby rzeczywistej x. Oblicz wartość pochodnej tej funkcji w punkcie x=21. Zakoduj trzy pierwsze cyfry po przecinku rozwinięcia dziesiętnego otrzymanego wyniku.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Wzór na pochodną ilorazu, potem podstaw x=21.
Rozwiązanie krok po kroku
1Mianownik x2+6 jest zawsze dodatni; argument 21 należy do dziedziny.
2u=x−8, u′=1, v=x2+6, v′=2x.
3f′(x)=(x2+6)2x2+6−(x−8)2x=(x2+6)2−x2+16x+6.
4Dla x=21 licznik to −41+8+6=455, a x2+6=41+6=425.
5Zatem f′(21)=625/1655/4=455⋅62516=12544.
6Rozwinięcie dziesiętne: 12544=1000352=0,352.
7Trzy pierwsze cyfry po przecinku to 3,5,2, więc kod wynosi 352.
Odpowiedź: 0,352 — kod 352
Zadanie 19
Matura: czerwiec 2025
Oryginalne zadanie: zad. 8
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 4 pkt
Wielomian f zmiennej rzeczywistej x jest określony wzorem f(x)=x3+ax2+bx+c, gdzie a,b,c∈R. Liczba (−2) jest miejscem zerowym tego wielomianu. W kartezjańskim układzie współrzędnych (x,y) styczna do wykresu wielomianu f w punkcie A o pierwszej współrzędnej równej (−2) przecina ten wykres w punkcie P=(1,9). Wyznacz wzór wielomianu f.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Styczna w A=(−2,0) przechodzi przez P=(1,9), więc jej współczynnik kierunkowy to 1+29−0=3. Ułóż trzy równania: f(−2)=0, f(1)=9, f′(−2)=3.
Rozwiązanie krok po kroku
1Ponieważ −2 jest miejscem zerowym, punkt styczności to A=(−2,0).
2Styczna przechodzi także przez P=(1,9). Jej nachylenie wynosi 1−(−2)9−0=3, więc f′(−2)=3.
3Warunek f(−2)=0 daje −8+4a−2b+c=0, czyli 4a−2b+c=8.
4Punkt P leży na wykresie: f(1)=9, zatem a+b+c=8.
5Różniczkujemy względem x, traktując parametry jako stałe: f′(x)=3x2+2ax+b.
6Podstawiamy −2: 12−4a+b=3, czyli b=4a−9.
7Odejmujemy równania wartości funkcji: 3a−3b=0, więc a=b.
8Łączymy a=b i b=4a−9: 3a=9, zatem a=b=3. Z a+b+c=8 otrzymujemy c=2.
9Otrzymujemy f(x)=x3+3x2+3x+2.
10Sprawdzenie: f(−2)=−8+12−6+2=0, f(1)=9 i f′(−2)=12−12+3=3.
Odpowiedź: f(x)=x3+3x2+3x+2
Zadanie 20
Matura: czerwiec 2024
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−42x+1 dla każdej liczby rzeczywistej x=4. W kartezjańskim układzie współrzędnych (x,y) punkt P=(x0,5) należy do wykresu funkcji f. Oblicz x0 oraz wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f w punkcie P. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Rozwiąż f(x0)=5, a potem użyj wzoru y=f′(x0)(x−x0)+f(x0).
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina: x=4. Skoro P=(x0,5) należy do wykresu, to x0−42x0+1=5.
2Mnożymy przez niezerowy mianownik: 2x0+1=5x0−20, stąd 21=3x0 i x0=7.
3W regule ilorazu oznaczamy u=2x+1, v=x−4; ich pochodne to u′=2, v′=1.
4f′(x)=v2u′v−uv′=(x−4)22(x−4)−(2x+1).
5Rozwijamy licznik: 2x−8−2x−1=−9. Zatem f′(x)=−(x−4)29.
8Sprawdzenie: dla x=7 prosta daje y=5, a jej nachylenie wynosi −1.
Odpowiedź: x0=7, y=−x+12
Zadanie 21
Matura: maj 2024
Oryginalne zadanie: zad. 4
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=xx3−3x+2 dla każdej liczby rzeczywistej x różnej od zera. W kartezjańskim układzie współrzędnych (x,y) punkt P, o pierwszej współrzędnej równej 2, należy do wykresu funkcji f. Prosta o równaniu y=ax+b jest styczna do wykresu funkcji f w punkcie P. Oblicz współczynniki a oraz b w równaniu tej stycznej.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz f(x)=x2−3+x2 — łatwiej policzyć pochodną.
Rozwiązanie krok po kroku
1Pierwsza współrzędna punktu to 2=0, więc leży w dziedzinie.
2Dla x=0 dzielimy każdy składnik przez x: f(x)=x2−3+2x−1.
3Obliczamy drugą współrzędną: f(2)=4−3+1=2, więc P=(2,2).
4Z reguły potęgowej: f′(x)=2x−2x−2=2x−x22.
5Współczynnik a to pochodna w punkcie styczności: a=f′(2)=4−42=27.
6Równanie punktowe: y=27(x−2)+2.
7Rozwijamy: y=27x−7+2=27x−5, więc b=−5.
8Sprawdzenie: 27⋅2−5=2, zgodnie ze współrzędnymi P.
Odpowiedź: a=27, b=−5
Zadanie 22
Matura: czerwiec 2023
Oryginalne zadanie: zad. 4
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=2x3−4x2+9x dla każdego x∈R. Punkt P=(x0,18) należy do wykresu funkcji f. Oblicz x0 oraz wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f w punkcie P.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Równanie 2x3−4x2+9x−18=0 rozłóż metodą grupowania.
Rozwiązanie krok po kroku
1Warunek przynależności punktu: f(x0)=18, czyli 2x03−4x02+9x0−18=0.
3Czynnik 2x02+9 jest zawsze dodatni, więc jedynym rzeczywistym rozwiązaniem jest x0=2.
4Różniczkujemy każdy wyraz: f′(x)=2⋅3x2−4⋅2x+9=6x2−8x+9.
5Nachylenie: f′(2)=24−16+9=17.
6Podstawiamy do wzoru stycznej: y=17(x−2)+18.
7Po uproszczeniu y=17x−16. Dla x=2 otrzymujemy 18, jak w treści.
Odpowiedź: x0=2, y=17x−16
Zadanie 23
Matura: maj 2023
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x2+2x+83x2−2x dla każdej liczby rzeczywistej x. Punkt P=(x0,3) należy do wykresu funkcji f. Oblicz x0 oraz wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f w punkcie P. Zapisz obliczenia.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Z f(x0)=3 dostaniesz równanie liniowe. Pochodną licz ze wzoru na pochodną ilorazu.
Rozwiązanie krok po kroku
1Mianownik x2+2x+8=(x+1)2+7>0; funkcja jest określona dla każdego rzeczywistego x.
2Z f(x0)=3 mamy 3x02−2x0=3(x02+2x0+8).
3Redukujemy 3x02: −2x0=6x0+24, więc x0=−3. Punkt styczności to (−3,3).
4Oznaczamy u=3x2−2x, v=x2+2x+8. Wtedy u′=6x−2, v′=2x+2.
5Z reguły ilorazu: f′(x)=(x2+2x+8)2(6x−2)(x2+2x+8)−(3x2−2x)(2x+2).
6Dla x=−3 mamy u=33, v=11, u′=−20, v′=−4.
7f′(−3)=121−20⋅11−33⋅(−4)=121−220+132=−118.
8Styczna: y=−118(x+3)+3=−118x+119.
Odpowiedź: x0=−3, y=−118x+119
Zadanie 24
Matura: pokazowa 2023
Oryginalne zadanie: zad. 2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−1x2+3 dla każdej liczby rzeczywistej x=1. Wyznacz równanie stycznej do wykresu tej funkcji w punkcie P=(−3,−3).
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Oblicz f′(−3) ze wzoru na pochodną ilorazu.
Rozwiązanie krok po kroku
1Punkt −3 należy do dziedziny x=1. Sprawdzamy f(−3)=−49+3=−3.
7Rozwijamy i redukujemy: y=43x+49−412=43x−43.
Odpowiedź: y=43x−43
Zadanie 25
Matura: czerwiec 2021
Oryginalne zadanie: zad. 13
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 5 pkt
Dana jest funkcja f określona wzorem f(x)=xx3+k dla każdej liczby rzeczywistej x=0. Oblicz wartość k, dla której prosta o równaniu y=−x jest styczna do wykresu funkcji f.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
W punkcie styczności x0: f′(x0)=−1 oraz f(x0)=−x0.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dla x=0 zapisujemy f(x)=x2+kx−1; parametr k jest stały względem x.
2Pochodna: f′(x)=2x−kx−2=2x−x2k.
3Niech x0=0 będzie odciętą styczności. Prosta y=−x przechodzi przez ten punkt, więc f(x0)=−x0.
4x02+x0k=−x0. Mnożymy przez x0: k=−x03−x02.
5Nachylenie prostej to −1, więc drugi warunek brzmi 2x0−x02k=−1.
6Podstawiamy wyrażenie na k: 2x0+x02x03+x02=3x0+1=−1.
7Otrzymujemy x0=−32, co spełnia warunek dziedziny.
8k=−(−32)3−(−32)2=278−2712=−274.
9Sprawdzenie: f(−32)=94+92=32 oraz f′(−32)=−34+31=−1. Oba warunki styczności są spełnione.
Odpowiedź: k=−274
Zadanie 26
Matura: marzec 2021
Oryginalne zadanie: zad. 3
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 1 pkt
Prosta dana równaniem y=21x+23 jest prostopadła do stycznej do wykresu funkcji f(x)=x4−3x3+x2+x+5 w punkcie
A.(−1,6)
B.(0,5)
C.(1,5)
D.(2,3)
Podczas sprawdzianu sprawdzanie odpowiedzi, wskazówki i rozwiązania są niedostępne.
Zadanie 27
Matura: maj 2019
Oryginalne zadanie: zad. 7
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 2 pkt
Punkt P=(10,2429) leży na paraboli o równaniu y=2x2+x+2219. Prosta o równaniu kierunkowym y=ax+b jest styczna do tej paraboli w punkcie P. Oblicz współczynnik b.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
a=y′(10), a potem podstaw współrzędne P.
Rozwiązanie krok po kroku
1Nachylenie stycznej do wykresu funkcji w punkcie jest wartością jej pochodnej w odciętej tego punktu.
2Dla f(x)=2x2+x+2219 mamy f′(x)=4x+1, bo pochodna stałej 2219 wynosi zero.
3W punkcie P odcięta wynosi 10, więc a=f′(10)=40+1=41.
4Ponieważ P leży na stycznej, 2429=41⋅10+b.
5b=2429−410=2019.
6Styczna ma równanie y=41x+2019; podstawienie 10 daje 2429.
Odpowiedź: b=2019
Zadanie 28
Matura: czerwiec 2018
Oryginalne zadanie: zad. 5
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 2 pkt
Oblicz współczynnik kierunkowy stycznej do wykresu funkcji f(x)=x−1x2, określonej dla każdej liczby rzeczywistej x=1, poprowadzonej w punkcie A=(6,536) tego wykresu. Zapisz kolejno cyfrę jedności i dwie cyfry po przecinku skończonego rozwinięcia dziesiętnego otrzymanego wyniku.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Współczynnik kierunkowy stycznej to f′(6).
Rozwiązanie krok po kroku
1Odcięta 6 należy do dziedziny x=1. Szukany współczynnik to f′(6).
6Cyfra jedności to 0, a dwie cyfry po przecinku to 9,6. Kodujemy 096; początkowego zera nie pomijamy.
Odpowiedź: 0,96 — kod 096
Zadanie 29
Matura: maj 2018
Oryginalne zadanie: zad. 6
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Styczna do paraboli o równaniu y=3x2−1 w punkcie P=(x0,y0) jest nachylona do osi Ox pod kątem 30∘. Oblicz współrzędne punktu P.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Współczynnik kierunkowy stycznej to tg30∘=33.
Rozwiązanie krok po kroku
1Kąt nachylenia stycznej do dodatniego kierunku osi Ox wynosi 30∘. Jej współczynnik kierunkowy to tan30∘=33.
2Różniczkujemy f(x)=3x2−1: f′(x)=23x.
3W punkcie styczności musi zachodzić 23x0=33.
4Dzielimy przez niezerowe 23: x0=61.
5Punkt leży na paraboli, więc y0=f(61)=3⋅361−1.
6Sprowadzamy do wspólnego mianownika: y0=363−36.
7Zatem P=(61,363−36).
Odpowiedź: P=(61,363−36)
Zadanie 30
Matura: maj 2017
Oryginalne zadanie: zad. 6
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x2+1x−1 dla każdej liczby rzeczywistej x. Wyznacz równanie stycznej do wykresu tej funkcji w punkcie P=(1,0).
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Oblicz f′(1) ze wzoru na pochodną ilorazu.
Rozwiązanie krok po kroku
1Mianownik x2+1 jest dodatni. Punkt (1,0) leży na wykresie, bo f(1)=0.
2Oznaczamy u=x−1, u′=1, v=x2+1, v′=2x.
3Pochodna ilorazu: f′(x)=(x2+1)2x2+1−(x−1)2x.
4Licznik: x2+1−2x2+2x=−x2+2x+1.
5Nachylenie: f′(1)=(1+1)2−1+2+1=42=21.
6Styczna: y=21(x−1)+0=21x−21.
Odpowiedź: y=21x−21
Zadanie 31
Matura: maj 2015
Oryginalne zadanie: zad. 12
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 4 pkt
Funkcja f określona jest wzorem f(x)=x3−2x2+1 dla każdej liczby rzeczywistej x. Wyznacz równania tych stycznych do wykresu funkcji f, które są równoległe do prostej o równaniu y=4x.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Rozwiąż f′(x)=4.
Rozwiązanie krok po kroku
1Prosta y=4x ma nachylenie 4. Równoległe styczne muszą mieć to samo nachylenie.
2Pochodna: f′(x)=3x2−4x. Szukamy wszystkich odciętych spełniających f′(x0)=4.
8Obie proste mają nachylenie 4 i przechodzą przez właściwe punkty wykresu. Są to wszystkie rozwiązania równania kwadratowego.
Odpowiedź: y=4x−7 oraz y=4x+22713
Zadanie 32
Matura: grudzień 2014
Oryginalne zadanie: zad. 10
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x4 dla każdej liczby rzeczywistej x. Wyznacz równanie prostej stycznej do wykresu funkcji f, która jest równoległa do prostej y=4x+7.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Rozwiąż f′(x)=4.
Rozwiązanie krok po kroku
1Prosta y=4x+7 ma współczynnik kierunkowy 4; wyraz wolny 7 nie wpływa na równoległość.
2Dla f(x)=x4 pochodna wynosi f′(x)=4x3.
3Warunek równoległości: 4x03=4, czyli x03=1.
4Jedynym rzeczywistym rozwiązaniem jest x0=1. Rzędna: f(1)=1.
5Wzór stycznej: y=4(x−1)+1.
6Po uproszczeniu y=4x−3. Jej nachylenie to 4 i przechodzi przez (1,1).
Odpowiedź: y=4x−3
Zadanie 33
Matura: grudzień 2013
Oryginalne zadanie: zad. 14
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 3 pkt
Dana jest parabola o równaniu y=x2+1 i leżący na niej punkt A o współrzędnej x równej 3. Wyznacz równanie stycznej do tej paraboli w punkcie A.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
A=(3,10), współczynnik kierunkowy y′(3).
Rozwiązanie krok po kroku
1Obliczamy rzędną punktu A: f(3)=32+1=10, więc A=(3,10).
2Pochodna funkcji: f′(x)=2x, ponieważ (x2)′=2x i pochodna stałej wynosi zero.
3Nachylenie stycznej: f′(3)=6.
4Podstawiamy do wzoru punktowego: y=6(x−3)+10.
5Rozwijamy: y=6x−18+10=6x−8.
6Sprawdzenie: 6⋅3−8=10, więc prosta przechodzi przez A.
Odpowiedź: y=6x−8
Zadanie 34
Matura: grudzień 2005
Oryginalne zadanie: zad. 2
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 5 pkt
Powyższy rysunek przedstawia fragment wykresu pewnej funkcji wielomianowej W(x) stopnia trzeciego. Jedynymi miejscami zerowymi tego wielomianu są liczby (−2) oraz 1, a pochodna W′(−2)=18. a) Wyznacz wzór wielomianu W(x). b) Wyznacz równanie prostej stycznej do wykresu tego wielomianu w punkcie o odciętej x=3.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Z rysunku: w x=1 wykres dotyka osi, więc 1 jest pierwiastkiem podwójnym: W(x)=a(x+2)(x−1)2.
Rozwiązanie krok po kroku
1a) Wielomian ma stopień trzeci i tylko dwa różne zera: −2 oraz 1. Jedno musi być podwójne.
2Z wykresu widać dotknięcie osi dla x=1. Ponadto W′(−2)=18=0 wyklucza podwójne zero −2. Zatem W(x)=a(x+2)(x−1)2.
6b) Dla odciętej 3 obliczamy rzędną: W(3)=2⋅5⋅4=40.
7Nachylenie: W′(3)=2[4+5⋅2⋅2]=2(4+20)=48.
8Styczna w (3,40): y=48(x−3)+40=48x−104.
Odpowiedź: a) W(x)=2(x+2)(x−1)2; b) y=48x−104
Zadanie 35
Matura: maj 2003
Oryginalne zadanie: zad. 7
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Równanie stycznej
Matura · 5 pkt
W tabeli podane są wartości funkcji f:(−3,4)→R dla trzech argumentów: f(−2)=385, f(0)=85, f(3)=−1. Rysunek przedstawia wykres pochodnej funkcji f. a) Wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f w punkcie o odciętej x=0. b) Wyznacz ekstremum funkcji f. Podaj argument, dla którego funkcja f osiąga ekstremum. c) Podaj najmniejszą wartość funkcji f.
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Z wykresu odczytaj f′(0) i miejsca, w których pochodna zmienia znak.
Rozwiązanie krok po kroku
1a) Rysunek przedstawia pochodną f′, nie funkcję f. Wartość f(0)=85 odczytujemy z tabeli, a f′(0)=0 z wykresu.
2Wzór stycznej: y=f′(0)(x−0)+f(0)=0⋅x+85=85.
3b) Dla −3<x<0 oraz 0<x<3 wykres pochodnej leży poniżej osi, więc f′(x)<0. Dla 3<x<4 leży powyżej, więc f′(x)>0.
4W x=0 pochodna jest zerowa, ale jej znak po obu stronach pozostaje ujemny. Nie jest to ekstremum.
5W x=3 pochodna zmienia znak z ujemnego na dodatni. Funkcja przechodzi od malejącej do rosnącej, więc osiąga minimum lokalne.
6Z tabeli f(3)=−1: minimum lokalne wynosi −1 i występuje dla x=3.
7c) Funkcja maleje w całej części dziedziny (−3,3] i rośnie na [3,4). Dlatego wartość w 3 jest także minimum w całej dziedzinie.
8Najmniejsza wartość funkcji to −1. Zerowanie pochodnej w 0 nie zmienia tego wniosku.
Odpowiedź: a) y=85; b) minimum f(3)=−1 dla x=3; c) −1
Zadanie 36
Oryginalne zadanie: zad. 1a
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 a) Oblicz pochodną funkcji f(x)=5x
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Korzystamy z reguły (ax)′=a, ponieważ a jest stałą.
2f′(x)=5⋅(x)′=5⋅1=5. Pochodna istnieje dla każdego x∈R.
3Dziedzina to R. Nachylenie prostej y=5x jest stałe, dlatego pochodna nie zależy od x.
4Wynik: f′(x)=5.
Odpowiedź: f′(x)=5
Zadanie 37
Oryginalne zadanie: zad. 1b
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 b) Oblicz pochodną funkcji f(x)=x4
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Stosujemy regułę potęgową (xn)′=nxn−1 dla n=4.
2f′(x)=4x4−1=4x3. Dziedzina funkcji i pochodnej: R.
3Wykładnik 4 przechodzi przed potęgę, a nowy wykładnik to 4−1=3.
4Wynik: f′(x)=4x3.
Odpowiedź: f′(x)=4x3
Zadanie 38
Oryginalne zadanie: zad. 1c
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 c) Oblicz pochodną funkcji f(x)=3x7
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Stałą 3 pozostawiamy przed pochodną: f′(x)=3⋅(x7)′.
2Stosujemy regułę potęgową: f′(x)=3⋅7x7−1=21x6, dla x∈R.
3Najpierw (x7)′=7x6, potem mnożymy przez współczynnik 3: 3⋅7=21.
4Wynik: f′(x)=21x6.
Odpowiedź: f′(x)=21x6
Zadanie 39
Oryginalne zadanie: zad. 1d
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 d) Oblicz pochodną funkcji f(x)=5x−3
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Pochodną różnicy liczymy wyraz po wyrazie: f′(x)=(5x)′−(3)′.
2Pochodna stałej wynosi 0, zatem f′(x)=5⋅1−0=5, dla x∈R.
3Pochodna składnika 5x to 5, a składnika −3 to 0; dodanie stałej nie zmienia nachylenia.
4Wynik: f′(x)=5.
Odpowiedź: f′(x)=5
Zadanie 40
Oryginalne zadanie: zad. 1e
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 e) Oblicz pochodną funkcji f(x)=x5+x2+4
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
3Sprawdzamy osobno zera u. Przy zerze prostym iloraz różnicowy jest nieograniczony jak ∣h∣−2/3, a przy podwójnym jak ∣h∣−1/3, więc pochodna nie istnieje.
4Wyjątek: jeśli a=b=c=0, funkcja jest identycznie zerowa i z′=0 na R; nie używamy wówczas wzoru z zerowym mianownikiem.
5Jeśli u nie jest identycznie zerowy, funkcja ma dziedzinę R, a pochodna istnieje dokładnie tam, gdzie u(x)=0. Dla a=b=c=0 pochodna wynosi zero wszędzie.
6Wynik: z′=33(ax2+bx+c)22ax+b.
Odpowiedź: z′=33(ax2+bx+c)22ax+b
Zadanie 74
Oryginalne zadanie: zad. 1p′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 p′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=3x+71
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina: 3x+7>0, czyli x>−37. Zapisujemy f(x)=(3x+7)−1/2.
2Niech u=3x+7, u′=3. Reguła łańcuchowa daje f′(x)=−21(3x+7)−3/2⋅3.
3f′(x)=−23(3x+7)−3/2=−2(3x+7)33.
4Wykładnik −21 zmniejszamy o jeden do −23, a pochodna wnętrza mnoży wynik przez 3.
5Wynik: f′(x)=−2(3x+7)33.
Odpowiedź: f′(x)=−2(3x+7)33
Zadanie 75
Oryginalne zadanie: zad. 1r′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 r′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=5x−4x21
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1Wymagamy 5x−4x2=x(5−4x)>0, więc 0<x<45.
2f(x)=(5x−4x2)−1/2. Funkcja wewnętrzna ma pochodną u′=5−8x.
3f′(x)=−21(5x−4x2)−3/2(5−8x).
4Przenosimy minus do licznika: f′(x)=2(5x−4x2)38x−5.
5Składnik −4x2 we wnętrzu daje −8x. Zewnętrzny minus zamienia 5−8x na 8x−5.
6Wynik: f′(x)=2(5x−4x2)38x−5.
Odpowiedź: f′(x)=2(5x−4x2)38x−5
Zadanie 76
Oryginalne zadanie: zad. 1s′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 s′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=3(x2+3)41
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1x2+3>0 na R, więc f(x)=(x2+3)−4/3 dla każdego x.
2Niech u=x2+3, u′=2x. Stosujemy pochodną potęgi i regułę łańcuchową.
3f′(x)=−34(x2+3)−7/3⋅2x=−38x(x2+3)−7/3.
4(x2+3)7/3=3(x2+3)7; zapisujemy wynik jako ułamek.
5Przejście do jednej potęgi daje wykładnik −4/3; po różniczkowaniu otrzymujemy −4/3−1=−7/3.
6Wynik: f′(x)=33(x2+3)7−8x.
Odpowiedź: f′(x)=33(x2+3)7−8x
Zadanie 77
Oryginalne zadanie: zad. 1t′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 t′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=n(ax+b)k1
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1Oznaczamy u=ax+b, u′=a. Zakładamy n∈N, n≥1 i k∈Z; parametry są stałe względem x.
5Jeśli u<0 i n jest nieparzyste, pierwiastki rozumiemy rzeczywiście i ten sam wzór pierwiastkowy pozostaje ważny.
6Jeśli n i k są parzyste, dla u<0 mamy nuk=∣u∣k/n, więc f(x)=∣u∣−k/n.
7Pochodna wartości bezwzględnej dla u=0 to asgn(u). Zatem f′(x)=−nkasgn(u)∣u∣−k/n−1.
8Kontrola: dla n=k=2, a=1, b=0 mamy f(x)=1/∣x∣. Dla x<0 jest to −1/x, więc f′(−1)=1, a nie −1.
9Przy parzystym n i nieparzystym k gałąź u<0 nie należy do dziedziny. Wzory różniczkowania stosujemy tylko dla niezerowego u.
10Dla k=0 funkcja jest stała równa 1 tam, gdzie oryginalny zapis jest określony, a pochodna wynosi 0. Wartości przy u=0 oceniamy w oryginalnym wyrażeniu, nie przez wzór z zerowym mianownikiem.
11Wynik: f′(x)={−nnuk+nka,−nkasgn(u)∣u∣−k/n−1,u>0 lub n nieparzyste,u<0,n,k parzyste(u=ax+b=0).
Odpowiedź: f′(x)={−nnuk+nka,−nkasgn(u)∣u∣−k/n−1,u>0 lub n nieparzyste,u<0,n,k parzyste(u=ax+b=0)
Zadanie 78
Oryginalne zadanie: zad. 1u′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 u′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=3x2+1x4
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Połącz wzór na pochodną ilorazu (lub iloczynu) z pochodną funkcji złożonej.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dziedzina: R, bo x2+1>0. Zapisujemy f(x)=x4(x2+1)−1/3.
2Stosujemy regułę iloczynu (uv)′=u′v+uv′ oraz regułę łańcuchową: f′(x)=4x3(x2+1)−1/3+x4(−31)(x2+1)−4/3⋅2x.
3f′(x)=(x2+1)1/34x3−3(x2+1)4/32x5.
4Sprowadzamy do wspólnego mianownika: f′(x)=3(x2+1)4/312x3(x2+1)−2x5=3(x2+1)4/310x5+12x3.
5Do wspólnego mianownika 3(x2+1)4/3 pierwszy składnik mnożymy przez 3(x2+1); licznik staje się 12x3(x2+1).
6Wynik: f′(x)=33(x2+1)410x5+12x3.
Odpowiedź: f′(x)=33(x2+1)410x5+12x3
Zadanie 79
Oryginalne zadanie: zad. 1w′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 w′) Oblicz pochodną funkcji f(x)=x4+5x3+xx3−2x2+3
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1Niech u=x3−2x2+3, v=x4+5x3+x, q=u/v. Dziedzina funkcji: v=0, q≥0; wzór na pochodną liczymy dla q>0.
2u′=3x2−4x, v′=4x3+15x2+1. Reguła ilorazu daje q′=(x4+5x3+x)2(3x2−4x)(x4+5x3+x)−(x3−2x2+3)(4x3+15x2+1).
5Ponieważ f=q, mamy f′=2qq′=21v/uq′. Jedynym rzeczywistym zerem u=(x+1)(x2−3x+3) jest −1; jest to zero proste przy v(−1)=−5, więc w tym punkcie brak skończonej pochodnej.
6Niech α będzie jedynym rzeczywistym zerem x3+5x2+1 (α≈−5,039377328). Z rozkładów u=(x+1)(x2−3x+3), v=x(x3+5x2+1) wynika Df=(α,−1]∪(0,∞), a Df′=(α,−1)∪(0,∞).
5Rozwijamy mianownik: (5+x2)2=25+10x2+x4. Na końcach dziedziny brak skończonej pochodnej jednostronnej.
6Po obliczeniu pochodnej ilorazu mnożymy przez pochodną zewnętrznego pierwiastka 1/(2q); nie wolno pominąć tego czynnika.
7Wynik: f′(x)=215−x25+x2⋅25+10x2+x4−20x.
Odpowiedź: f′(x)=215−x25+x2⋅25+10x2+x4−20x
Zadanie 81
Oryginalne zadanie: zad. 1z′
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 1 z′) Oblicz pochodną funkcji f(t)=43+t3−t
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Pochodna funkcji złożonej: (g(h(x)))′=g′(h(x))⋅h′(x).
Rozwiązanie krok po kroku
1Różniczkujemy względem t. Warunki: t≥0 i 3−t≥0, czyli 0≤t≤9. Wzór na pochodną liczymy dla 0<t<9.
2Oznaczamy q(t)=3+t3−t i f=q1/4. Pochodne licznika i mianownika to odpowiednio −2t1 i 2t1.
3q′=(3+t)2−2t3+t−2t3−t=−t(3+t)23.
4f′=41q−3/4q′=−43(3−t3+t)3/4⋅t(3+t)21.
5Zapisujemy potęgę 3/4 jako pierwiastek czwartego stopnia z sześcianu. W t=0 i t=9 ilorazy jednostronne są nieograniczone, więc brak skończonej pochodnej.
6Są tu trzy warstwy: pierwiastek czwartego stopnia, iloraz oraz pierwiastek z t. Każdy etap wnosi własny czynnik pochodnej.
7Wynik: f′(t)=−434(3−t3+t)3⋅t(3+t)21.
Odpowiedź: f′(t)=−434(3−t3+t)3⋅t(3+t)21
Zadanie 82
Oryginalne zadanie: zad. 2a
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 2 a) Oblicz pochodną funkcji f(x)=23x4−512x6+131x+92x5+10
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Zamieniamy liczby mieszane na ułamki: 131=34. Funkcja jest wielomianem na R.
2f′(x)=23⋅4x3−512⋅6x5+34⋅1+92⋅5x4+0.
3Upraszczamy: f′(x)=6x3−572x5+34+910x4.
4Porządkujemy wyrazy: −572x5+910x4+6x3+34. Mamy 572=1452 i 910=191.
5Znaku minus w −572x5 nie włączamy do liczby mieszanej: −572=−1452.
6Wynik: f′(x)=−1452x5+191x4+6x3+131.
Odpowiedź: f′(x)=−1452x5+191x4+6x3+131
Zadanie 83
Oryginalne zadanie: zad. 2b
Poziom: Rozszerzony
Dział: Rachunek różniczkowy
Temat: Liczenie pochodnej
Zad. 2 b) Oblicz pochodną funkcji f(x)=10x23+5x12+41x2
Odpowiedź do samodzielnego porównania z pełnym rozwiązaniem; bez automatycznej oceny.
Wskazówka
Zapisz pierwiastki i ułamki jako potęgi i użyj wzoru (xn)′=nxn−1.
Rozwiązanie krok po kroku
1Dla każdego x∈R różniczkujemy trzy składniki osobno.