SStrefa Nauki w Elektryku
Klasa 1 – tematy lekcji

Lekcja 02 · Komputer, urządzenia cyfrowe i sieci komputerowe

Systemy operacyjne i inne oprogramowanie

Warto powtórzyć

  • Czym są narzędzia technologii informacyjnej?
  • Jakie są zadania procesora?
  • Czym jest BIOS? Wyjaśnij skrót ROM.
  • Jaką funkcję pełni w komputerze pamięć operacyjna?
  • Podaj przykładowe nazwy programów użytkowych.

1. Początki systemów operacyjnych

Początkowo komputery budowano do jednego konkretnego zadania, razem z programem, który je realizował. Zmiana zastosowania wymagała nowego programu i przebudowy maszyny. Rozwiązaniem był program pośredniczący, który współpracuje ze sprzętem i reaguje na działania użytkownika – tak powstał system operacyjny (ang. OS – Operating System).

Pierwsze systemy obsługiwały tylko konkretne serie (rodziny) maszyn. Później powstały systemy otwarte, związane jedynie z listą rozkazów procesora. System umieszczano najpierw w pamięci ROM z prostym językiem programowania (w Polsce: ZAM z językiem SAKO, Odra; w latach 80.: ZX Spectrum, Commodore C64, Atari 800XL z językiem BASIC). Pojawienie się dyskietek i dysków twardych dało początek dyskowym systemom operacyjnym.

2. Funkcje i struktura systemu operacyjnego

System operacyjny jest nadrzędnym programem kontrolującym pracę komputera. Jest niezbędny do uruchamiania innych programów i nadzoruje ich działanie.

  • pośredniczy między użytkownikiem, komputerem i programami użytkowymi;
  • zarządza pamięcią operacyjną i zasobami komputera, w tym plikami na dysku;
  • nadzoruje instalowanie, uruchamianie i wykonywanie programów;
  • umożliwia operacje na dokumentach: nazywanie, zapisywanie, kopiowanie, drukowanie;
  • sygnalizuje błędy komputera i aplikacji.

Główną część systemu stanowi jądro – zbiór najważniejszych podprogramów. Z urządzeniami jądro komunikuje się przez sterowniki, a z programami – przez powłokę systemu (interfejs użytkownika).

Aplikacje
↕
Interfejs użytkownika (powłoka)
↕
Jądro systemu ↔ sterowniki ↔ urządzenia
↕
BIOS i sprzęt

3. Wybrane systemy operacyjne

⬛MS DOS

Microsoft, 1981–1995. Jednozadaniowy, dla jednego użytkownika, tekstowy, moduły programów ograniczone do 64 KB.

🪟Microsoft Windows

Najpopularniejszy system dla komputerów PC; powstał jako graficzna nakładka na MS DOS.

🍎Mac OS / macOS

System komputerów Apple Mac. Graficzny interfejs (GUI) jeszcze przed Windows, łatwa instalacja, popularny wśród grafików.

🖥️Unix

Od lat 70. XX w., do zastosowań profesjonalnych. Wielodostępowy i wielozadaniowy, rozbudowane zabezpieczenia, klastry. Dzięki niemu popularny stał się język C.

🐧Linux

Darmowy, open source (licencja GPL), stabilny – często na serwerach, w routerach i telewizorach. Dystrybucje: Ubuntu, Red Hat, SUSE, Debian.

📱Android i iOS

Systemy mobilne: obsługa dotyku i gestów, czujników (GPS, przyspieszenie), aparatu, oszczędzanie energii. Aplikacje ze sklepów Google Play i App Store.

Zmiany graficznego interfejsu systemu Mac OS / macOS
Zmiany graficznego interfejsu systemu Mac OS / macOS
Rys. 5. Interfejs systemu Android; Rys. 6. Interfejs systemu iOS
Rys. 5. Interfejs systemu Android; Rys. 6. Interfejs systemu iOS

Wielozadaniowość – możliwość równoczesnego uruchamiania wielu aplikacji.

Wielodostępowość – korzystanie z jednego komputera przez różnych użytkowników z własnymi ustawieniami.

Oś czasu Windows

Microsoft Windows 1.0, 3.1, 95 i XP
Microsoft Windows 1.0, 3.1, 95 i XP
Microsoft Windows 7, 8, 10 i 11
Microsoft Windows 7, 8, 10 i 11
  1. 1985 Windows 1.0 – Graficzny system wielozadaniowy – kilka programów naraz w pamięci.
  2. 1990 Windows 3.x – Duże zainteresowanie; Windows 3.11 for Workgroups umożliwił pracę w sieci.
  3. 1995 Windows 95/98/ME – 32-bitowy system plików, długie nazwy plików (do 256 znaków), lepsza praca w sieci.
  4. 2002 Windows XP – Połączenie systemów domowych (95, 98) i profesjonalnych (NT, 2000).
  5. 2006–2009 Vista, Windows 7 – Zmiany wyglądu i lepsze zabezpieczenia.
  6. 2012 Windows 8 – Interfejs kafelkowy pod ekrany dotykowe, pasek Charms.
  7. 2015 Windows 10 – Menu Start łączy listę programów z kafelkami.
  8. 2021 Windows 11 – Start na środku, Snap Layouts, Snap Groups, praca z Microsoft 365 na wielu urządzeniach.

Bezpieczeństwo w systemach mobilnych: zabezpieczenie sprzętu (PIN, hasło, wzór, twarz, odcisk palca), ochrona przed złośliwym oprogramowaniem i kontrola aplikacji, uprawnienia aplikacji do kamery, GPS, zdjęć, kontaktów i SMS-ów.

4. Oprogramowanie użytkowe, narzędziowe i języki programowania

Według przeznaczenia programy dzielimy na: systemy operacyjne, programy użytkowe, programy narzędziowe i języki programowania. Każdy program wymaga określonego środowiska, a na każdy trzeba mieć licencję. Coraz popularniejsza jest chmura obliczeniowa – program działa na serwerze, a my korzystamy z niego przez przeglądarkę.

📝 Programy użytkowe

Do konkretnych zadań: Word, Writer, Excel, Calc, Access, Base, AutoCAD, Paint, GIMP, Photoshop, Inkscape.

🔧 Programy narzędziowe

Analiza i optymalizacja systemu: defragmentator, edytor rejestru, menedżer urządzeń, antywirusy, menedżery plików, archiwizatory.

💻 Języki programowania

Tworzenie programów: kod źródłowy → translator (kompilator lub interpreter) → kod maszynowy. Np. Python, C, C++, Java, JavaScript, SQL.

5. Przykładowe typy plików

Nazwa pliku składa się z nazwy właściwej i rozszerzenia, które określa typ pliku i zwykle program, w którym go utworzono. Plik tekstowy (.txt) zawiera wyłącznie tekst, a dokument tekstowy (.doc, .docx) może zawierać też formatowanie, tabele i obrazy.

RozszerzenieTyp pliku
exe, compliki wykonywalne Windows
batplik wsadowy
sys, dllpliki składowe systemu i oprogramowania
txtpliki tekstowe
rtf, doc, docx / odtdokumenty tekstowe (Word / OpenDocument)
pdfdokumenty elektroniczne
zip, rararchiwa (skompresowane)
jpg, gif, bmp, pnggrafika bitmapowa
cdr, svggrafika wektorowa
wav, mid, mp3pliki muzyczne
dwgpliki AutoCAD
htm, htmlpliki hipertekstowe
ppt, pptx / pps, ppsx / odpprezentacje / pokazy
xls, xlsx / odsarkusze kalkulacyjne

🧠 Quiz ABCD

Wybierz jedną poprawną odpowiedź.

1. Czym jest system operacyjny?

2. Główna część systemu operacyjnego, zbiór najważniejszych podprogramów, to:

3. Z urządzeniami zewnętrznymi jądro komunikuje się za pośrednictwem:

4. Z programami użytkownika jądro komunikuje się przez:

5. Który system był jednozadaniowy i przeznaczony dla jednego użytkownika?

6. Wielodostępowość oznacza, że:

7. Który system jest darmowy i ma ogólnodostępny kod źródłowy?

8. Który z systemów był pierwowzorem Linuksa?

9. Ubuntu, Debian i Red Hat to:

10. Kod źródłowy zamienia na kod maszynowy:

11. Aplikacje na iOS instaluje się ze sklepu:

12. W której wersji Windows wprowadzono kafelki i pasek Charms?

Wynik: 0 / 12

✅ Prawda czy fałsz?

1. Pierwsze systemy operacyjne mogły obsługiwać tylko konkretne serie (rodziny) maszyn.

2. Mac OS miał graficzny interfejs użytkownika dopiero po Windows.

3. Unix jest systemem wielodostępowym i wielozadaniowym.

4. Plik tekstowy .txt może zawierać tabele i obrazy.

5. Na każdy program, z którego korzystamy, należy mieć licencję.

6. Korzystając z programów w chmurze, trzeba je najpierw zainstalować na komputerze.

7. Programy narzędziowe są zwykle wbudowane w system operacyjny.

8. Windows 1.0 był systemem wielozadaniowym.

Wynik: 0 / 8

🗂️ Przyporządkuj program do grupy

LibreOffice Writer

Defragmentator dysku

Python

Ubuntu

Microsoft Excel

Program antywirusowy

SQL

GIMP

Menedżer urządzeń

Android

AutoCAD

Archiwizator (np. 7-Zip)

C++

macOS

Wynik: 0 / 14

📄 Rozpoznaj typ pliku po rozszerzeniu

gra.exe

referat.docx

wakacje.jpg

logo.svg

piosenka.mp3

projekt.zip

oceny.xlsx

chopin.pptx

index.html

wypracowanie.odt

budzet.ods

ikona.png

Wynik: 0 / 12

Pytania i polecenia

  1. Jaką funkcję pełni system operacyjny?
  2. Wymień powszechnie używane systemy operacyjne.
  3. Opisz w punktach historię rozwoju systemu Windows.
  4. Jaki system utworzono dla komputerów Mac? Omów krótko jego historię.
  5. Jaką wspólną cechę mają Windows i Mac OS/macOS?
  6. Jaki system (która wersja) jest używany w pracowni szkolnej? Omów jego cechy.
  7. Wyjaśnij określenia: wielozadaniowy i wielodostępowy.
  8. Przedstaw podział narzędzi IT.
  9. Do czego służą programy narzędziowe?
  10. Jaka jest funkcja języków programowania?
  11. Omów przeznaczenie programów użytkowych, podając przykłady.
  12. Oceń przyszłość systemów operacyjnych.
  13. Utwórz tabelę porównującą omówione systemy operacyjne. Dobierz kryteria.
  14. Znajdź w Internecie nowości z ostatniej aktualizacji Windows.